🔰 प्रस्तावना भारत हा जैवविविधतेने परिपूर्ण देश असून इथे 100 हून अधिक राष्ट्रीय उद्याने आणि 50 पेक्षा अधिक व्याघ्र प्रकल्प आहेत. हे सर्व क्षेत्र पर्यावरण रक्षणासाठी आणि वन्यजीव संवर्धनासाठी खूप महत्त्वाचे आहेत.
🌳 राष्ट्रीय उद्याने म्हणजे काय?
राष्ट्रीय उद्यान हे संरक्षित जंगल क्षेत्र असते, जिथे निसर्गाचे आणि वन्यजीवांचे संरक्षण करण्यात येते. हे उद्याने पर्यटन, शिक्षण, संशोधन आणि जैवविविधतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
🐅 व्याघ्र प्रकल्प म्हणजे काय?
व्याघ्र प्रकल्प (Tiger Reserves) हे विशेष संरक्षित क्षेत्र असते, जे फक्त वाघ आणि त्यांच्या अधिवासाच्या रक्षणासाठी तयार केले जाते. भारत सरकारने 1973 मध्ये "Project Tiger" या उपक्रमाची सुरुवात केली होती.
🗺️ भारतातील काही प्रसिद्ध राष्ट्रीय उद्याने
| क्रमांक |
राष्ट्रीय उद्यानाचे नाव |
राज्य |
| 1 | कान्हा राष्ट्रीय उद्यान | मध्य प्रदेश |
| 2 | जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान | उत्तराखंड |
| 3 | रणथंबोर राष्ट्रीय उद्यान | राजस्थान |
| 4 | ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्प | महाराष्ट्र |
| 5 | सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान | पश्चिम बंगाल |
| 6 | काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान | आसाम |
| 7 | सत्ताल राष्ट्रीय उद्यान | उत्तराखंड |
| 8 | हिरण नदी राष्ट्रीय उद्यान | गुजरात |
| 9 | मन्नारचे आखात राष्ट्रीय उद्यान | तामिळनाडू |
| 10 | गुगलम राष्ट्रीय उद्यान | आंध्र प्रदेश |
| 11 | भितरकनिका राष्ट्रीय उद्यान | ओडिशा |
| 12 | घाटप्रभा राष्ट्रीय उद्यान | कर्नाटक
|
🐯 भारतातील प्रमुख व्याघ्र प्रकल्पांची यादी
| क्रमांक |
व्याघ्र प्रकल्पाचे नाव |
राज्य |
| 1 | बांधवगड व्याघ्र प्रकल्प | मध्य प्रदेश |
| 2 | मेलघाट व्याघ्र प्रकल्प | महाराष्ट्र |
| 3 | पेंच व्याघ्र प्रकल्प | महाराष्ट्र/म.प्र. |
| 4 | नागार्जुनसागर श्रीशैलम | आंध्र प्रदेश/तेलंगणा |
| 5 | सिमलीपाल व्याघ्र प्रकल्प | ओडिशा |
| 6 | मुदुमलाई व्याघ्र प्रकल्प | तामिळनाडू |
| 7 | पेरियार व्याघ्र प्रकल्प | केरळ |
| 8 | मानस व्याघ्र प्रकल्प | आसाम |
| 9 | पालीपुर व्याघ्र प्रकल्प | अरुणाचल प्रदेश |
| 10 | वल्लीपुर व्याघ्र प्रकल्प | उत्तर प्रदेश |
| 11 | मुकुंदरा हिल्स व्याघ्र प्रकल्प | राजस्थान |
| 12 | सतपुडा व्याघ्र प्रकल्प | मध्य प्रदेश
|
✅ राष्ट्रीय उद्याने आणि व्याघ्र प्रकल्प यांचे महत्त्व
जैवविविधतेचे रक्षण
दुर्मिळ प्रजातींचे संवर्धन
पर्यटन वाढीस मदत
स्थानिक लोकांसाठी रोजगार
हवामान बदलावर नियंत्रण
🏞 MPSC Previous Year Questions on National Parks & Tiger Reserves
प्रश्न 1: खालीलपैकी कोणते राष्ट्रीय उद्यान वाघांसाठी प्रसिद्ध आहे?
(a) गिर उद्यान
(b) ताडोबा अंधारी उद्यान
(c) केवळादेव उद्यान
(d) वल्ली राष्ट्रीय उद्यान
उत्तर: (b) ताडोबा अंधारी उद्यान
प्रश्न 2: "प्रोजेक्ट टायगर" (Project Tiger) योजना कोणत्या वर्षी सुरु झाली?
(a) 1980
(b) 1973
(c) 1991
(d) 2000
उत्तर: (b) 1973
प्रश्न 3: पुढीलपैकी कोणते उद्यान महाराष्ट्रात आहे?
(a) कान्हा
(b) रणथंबोर
(c) पेंच
(d) मानस
उत्तर: (c) पेंच
प्रश्न 4: जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान कोणत्या राज्यात आहे?
उत्तर: उत्तराखंड
प्रश्न 5: खालीलपैकी कोणता व्याघ्र प्रकल्प मध्य प्रदेश राज्यात आहे?
(a) मेलघाट
(b) बांधवगड
(c) ताडोबा
(d) सुंदरबन
उत्तर: (b) बांधवगड
प्रश्न 6: काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान प्रसिद्ध आहे –
(a) शेरसाठी
(b) वाघांसाठी
(c) एकशिंगी गेंड्यासाठी
(d) हत्तींसाठी
उत्तर: (c) एकशिंगी गेंड्यासाठी
प्रश्न 7: भारतातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान कोणते?
उत्तर: जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान
प्रश्न 8: ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
उत्तर: चंद्रपूर जिल्हा, महाराष्ट्र
{
"@type": "Question",
"name": "भारतातील सर्वात मोठा व्याघ्र प्रकल्प कोणता?",
"acceptedAnswer": {
"@type": "Answer",
"text": "मध्यप्रदेशातील कान्हा नॅशनल पार्क हा भारतातील सर्वात प्रसिद्ध व्याघ्र प्रकल्प आहे."
}
}
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा